Son zamanlarda nanometrc büyüklüğündeki örneklerle ya|)dan tek ek'ktron ta.^ınma deneyleri, üstün iletkenlerin büyüklüklerinin alt sının ile ilgili soruyu yeniden gündeme getirmiştir, iler ne kadar, belirsiz tanecik sayısına dayalı standart BCS teorisi büyük örnekler için iyi sonuçlar vermekteyse de, nanometrc^ büyüklüğündeki örnekler için bu teorinin bazı temel noktalan tc^krar gözdi'iı geçirilmelidir. Bunun iıcin, sabit sayıda parçacık için bir eşleşme IIamiItoni;uı'ı, l'ernıi seviyesi etrafındaki dejenerasyon da göz önüne alınarak incelenmiştir. Dejenera.syona bağlı olarak, eşleşme etkisinin değişimi tartışılmıştır. İkinci bölümde, atomların elektron yörüngelerindeki daralmanın, eıı yakın komşular arasındaki atlama genliğine olan etkisini göz önüne alan bir ınodc'l llamiltonian üzerinde çalışılmıştır. Bu çalışma, zayıf etkileşim limitinde' analitik olarak, orta ve güçlü etkileşim limitlerinde ise sonlu bir atom geoiiK'trisinde sayısal hesaplama ile yapılmıştır. Atom sitelerindeki deşik yerleşiminin yörünge'sel daralmaya etkileri V ve W (to|)lam ve çarpım daralma terimleri) ('tkih'şim parametreleri ile verilmektedir. Çift parçacık Creen fonksiyonundaki belirsizlik noktası, kritik sıcaklık Tc’yj ve Tc üzerinde düzen parametresinin rahatlama hızı r (7 ’) ’yi belirlemektedir. Standart BCS üstımiletkenleriiıdeiı Farklı olarak, r sıfırdan farklı imajiner bir kısma sahiptir. Bu, nstiiailetkenin 7'^. lizeriıuh'ki direııciııin dalgalanmaları üzerine etki ediyor olabilir, 'lemel dnrmn ('iK'ijisi, parçacık sayısı ve manyetik akıya göre hesaplanmı.'jtır. Bir eı^leşnıe |)aramctresi olan A ,,’nin, Cooper kararsızlığı ile aynı bölgede ortaya çıktığı gösteriImiı^tiı·. llııbbard modeli {U > 0) ile yapılan hesaplar herhangi bir dolnInk değerinde hiçbir üstün iletkanlik özelliği göstermemiştir.
Son zamanlarda nanometrc büyüklüğündeki örneklerle ya|)dan tek ek'ktron ta.^ınma deneyleri, üstün iletkenlerin büyüklüklerinin alt sının ile ilgili soruyu yeniden gündeme getirmiştir, iler ne kadar, belirsiz tanecik sayısına dayalı standart BCS teorisi büyük örnekler için iyi sonuçlar vermekteyse de, nanometrc^ büyüklüğündeki örnekler için bu teorinin bazı temel noktalan tc^krar gözdi'iı geçirilmelidir. Bunun iıcin, sabit sayıda parçacık için bir eşleşme IIamiItoni;uı'ı, l'ernıi seviyesi etrafındaki dejenerasyon da göz önüne alınarak incelenmiştir. Dejenera.syona bağlı olarak, eşleşme etkisinin değişimi tartışılmıştır. İkinci bölümde, atomların elektron yörüngelerindeki daralmanın, eıı yakın komşular arasındaki atlama genliğine olan etkisini göz önüne alan bir ınodc'l llamiltonian üzerinde çalışılmıştır. Bu çalışma, zayıf etkileşim limitinde' analitik olarak, orta ve güçlü etkileşim limitlerinde ise sonlu bir atom geoiiK'trisinde sayısal hesaplama ile yapılmıştır. Atom sitelerindeki deşik yerleşiminin yörünge'sel daralmaya etkileri V ve W (to|)lam ve çarpım daralma terimleri) ('tkih'şim parametreleri ile verilmektedir. Çift parçacık Creen fonksiyonundaki belirsizlik noktası, kritik sıcaklık Tc’yj ve Tc üzerinde düzen parametresinin rahatlama hızı r (7 ’) ’yi belirlemektedir. Standart BCS üstımiletkenleriiıdeiı Farklı olarak, r sıfırdan farklı imajiner bir kısma sahiptir. Bu, nstiiailetkenin 7'^. lizeriıuh'ki direııciııin dalgalanmaları üzerine etki ediyor olabilir, 'lemel dnrmn ('iK'ijisi, parçacık sayısı ve manyetik akıya göre hesaplanmı.'jtır. Bir eı^leşnıe |)aramctresi olan A ,,’nin, Cooper kararsızlığı ile aynı bölgede ortaya çıktığı gösteriImiı^tiı·. llııbbard modeli {U > 0) ile yapılan hesaplar herhangi bir dolnInk değerinde hiçbir üstün iletkanlik özelliği göstermemiştir.
Yapay yarıiletken grafen nanoyapıları, U/t∼100 mertebesine ulaşabilen Hubbard modeli etkileşim gücüyle, güçlü korelasyonlu kuantum fazlarının incelenmesi için son derece ayarlanabilir bir platform sunmaktadır. Bu tezde, GaAs kuantum kuyularına nanopattern edilmiş sonlu boyutlu bal peteği örgülerinde manyetik ve metal-yalıtkan geçişlerini incelemek amacıyla yüksek hassasiyetli varyasyonel ve difüzyon Monte Carlo yöntemleri kullanılmaktadır. Sabit örgü sabiti a=50 nm ve 114'e kadar elektron sayısı için, örgü nokta yarıçapı ρ'ya bağlı olarak antiferromanyetikten metale bir faz geçişi gösterilmektedir. Kol tipi (armchair) kenarlı altıgen pullarda spin-spin korelasyon fonksiyonları analiz edilerek, sistem geometrisi ve yük homojensizliğinin geçişin keskinliği ve kritik noktası üzerinde belirgin etkileri olduğu ortaya konmaktadır. Ayrıca, uzun menzilli Coulomb etkileşimleri altında, bu kol kenarlı altıgen yapılarda Nagaoka ferro-manyetizmasının ortaya çıktığı gösterilmektedir. Yarı dolulukta bir elektronun eklenmesi veya çıkarılmasıyla tetiklenen manyetik faz geçişi, Hubbard modeli tarafından öngörülen gezici (itinerant) ferromanyetizmanın açık bir göstergesidir. Bulgularımız, U/t≈60 civarında bu tür manyetik fazların büyük ölçekli ve fiziksel olarak gerçekçi sistemlerde gözlemlenebilirliğini göstererek deneysel çalışmalara önemli bir katkı sunmaktadır.
Bu tez çalışmasında ilk olarak, kuantum özdeş parçacık sistemlerinden olan fermiyonların genel kuantum mekaniksel özellikleri ele alınmıştır. Daha sonra, ideal Fermi gazının iki ve üç-boyutlu uzaylarda genel termodinamik ve istatistiksel özellikleri incelenmiştir. \nİkinci olarak, özel bir deforme Fermi sistemini oluşturan VPJC-tipli q-deforme fermiyon gaz modelinin kuantum cebirsel özelliklerinin yanı sıra, modele ait fermiyonik Jackson türev operatörünün bazı matematiksel fonksiyonlara etkileri de çalışılmıştır. \nTez çalışmasının ilk özgün kısmı olarak; üç-boyutlu uzayda, VPJC-tipli q-deforme fermiyon gaz modelinin düşük sıcaklıklardaki istatistiksel mekanik davranışı üzerine yoğunlaşılmıştır. Özel olarak, modelin deforme kimyasal potansiyeli ve deforme ısı kapasitesinin hem sıcaklık ile hem de 0 < q < 1 aralığında tanımlı deformasyon parametresi q ile değişimleri incelenmiştir. VPJC-fermiyon gaz modelinin fiziksel bir uygulaması olarak deforme ısı kapasitesi fonksiyonu; Niobyum, Demir ve Kurşun metallerinin elektronik ısı kapasitelerinin sıcaklıkla değişimlerinin incelenmesine uygulanmıştır. \nTez çalışmasının diğer bir özgün kısmında ise, VPJC-fermiyon gaz modelinin iki-boyutlu uzayda termodinamik ve istatistiksel özellikleri incelenmiştir. Yine iki-boyutta, modelin hal denkleminin virial açılımı yapılarak, ilk beş deforme virial katsayısı bulunmuştur. \nSonuç olarak, VPJC-fermiyon gaz modelinin deformasyon parametresi q’nun termodinamik ve istatistiksel fonksiyonlara etkileri araştırılmıştır. Bulunan sonuçların, ideal Fermi gazının istatistiksel mekanik sonuçlarıyla kıyaslamaları yapılmıştır. Özellikle düşük sıcaklıklarda, VPJC-tipli q-deforme fermiyon gaz modelinden elde edilen ısı kapasitesi faktörü olan q-deforme Sommerfeld parametresinin incelenen metaller için deneysel sonuçlarla, serbest-elektron teorisi sonuçlarından daha uyumlu olduğu gösterilmiştir. Son olarak, VPJC-fermiyon gaz modelinin diğer muhtemel uygulama alanlarının neler olabileceği tartışılmıştır.
Bu çalışmada, dış manyetik alan varlığında dekore edilmiş Bethe örgüsü üzerinde karma spin Ising modeli tam tekrarlama bağıntılarına dayalı kesin bir metot ile dekorasyon−iterasyon dönüşümünün birlikte kullanılmasıyla tam olarak çözüldü. Model Hamiltonyeni spin-1/2 ve spin-S atomları arasındaki en yakın komşu etkileşme parametresi (J), spin-1/2 atomları arasındaki gelecek en yakın komşu etkileşme parametresi (J ′), tek-iyon anizotropi parametresi (D) ve spin-1/2 ve spin-S manyetik atomları üzerine etkiyen dış manyetik alan (HA ve HB) parametrelerini içermektedir. Dekorasyon-iterasyon dönüşümü kullanılarak, karma spin-1/2 ve spin-S Ising modeli ve basit Bethe örgüsü üzerindeki spin-1/2 Ising modeli arasında tam bir ölçekleme eşitliği elde edildi. Dekorasyon-iterasyon dönü¸sümü ve tam tekrarlama yöntemi kullanılarak bölü¸süm fonksiyonu, alt-örgü mıknatıslanmaları ve net mıknatıslanma ifadeleri türetildi. Ferrimanyetik modelin manyetik özellikleri üzerine, anizotropi parametresi D, dekore edilmiş spinler arasındaki etkileşme parametresinin J ′ ve dış manyetik alanın etkileri incelendi. Bu çalışmada, dekore edilmiş Ising modelinin çoğu ilginç davranışları elde edildi. Bunlardan en önemlisi modelde iki tane kompansasyon sıcaklığının ardıl şekilde meydana gelmesi ve Hamiltonyendeki etkileşme parametrelerinin farklı değerleri için kritik davranış sergilemesidir. Modelin faz diyagramlarının elde edilmesi sonucunda ferrimanyetik ve paramanyetik fazın meydana geldiği görülmüş ve bu durumda q ≥ 5 koordinasyon sayısı için re-entrant faz dönüşümü sergilemektedir.
Bu tez çalışmasında ilk olarak, özdeş parçacık sistemlerinin genel kuantum \nmekaniksel özellikleri incelendi. Özel olarak, tek boyutta bozon ve fermiyon \nosilatörlerinin sağladıkları kuantum cebirlerine değinilerek, bu operatör cebirleri \nyardımıyla özdeş parçacık sistemlerinin istatistiksel dağılım fonksiyonları çalışıldı. \nİkinci olarak, ideal Fermi gazının yüksek ve düşük sıcaklıklar limitlerinde \nortalama parçacık sayısı, iç enerji, entropi gibi termo-istatistiksel fonksiyonları üzerinde \nduruldu. İki ve üç boyutlu uzayda yüksek sıcaklıklar limitinde ideal Fermi gazının hal \ndenkleminin virial açılımı yapılarak, virial katsayıları incelendi. \nÜçüncü olarak, bu tez çalışmasının özgün kısmını oluşturan ve literatürde VPJCfermiyon \nmodeli olarak bilinen (Viswanathan et al., 1992; Chaichian et al., 1993; Algin, \n2011) deforme bir fermiyon gazının yüksek sıcaklıklar limitinde termo-istatistiksel \nözellikleri ele alındı. Modelin ortalama parçacık sayısı, öz hacim, entropi gibi termoistatistiksel \nözellikleri, 0 q 1 aralığında değer alabilen q deformasyon parametresi \ncinsinden incelendi. Genelleştirilmiş Fermi-Dirac fonksiyonları elde edilerek, iki ve üç \nboyutlu uzayda modelin hal denkleminin virial açılımında ilk dört virial katsayısı \ndeformasyon parametresine bağlı olarak hesaplandı. VPJC-fermiyon gazı modelinin \nincelenen termo-istatistiksel fonksiyonlarına, deformasyonun etkisinin neler olabileceği \naraştırıldı. \nSon bölümde ise VPJC-fermiyon gazı modelinin termo-istatistiksel sonuçlarının, \nhem serbest fermiyon gazı hem de literatürde çalışılan diğer deforme fermiyon gazı \nmodellerinin yüksek sıcaklıklardaki termo-istatistiksel sonuçlarıyla kıyaslamaları \nyapıldı. Modelin, 0 q 1 aralığında Pauli dışarlama ilkesini sağlamayan deforme bir \nfermiyon sistemi oluşturduğu, deformasyonun sistemin entropisine azaltıcı etkiler \nyapabildiği, yüksek sıcaklıklarda hem üç hem de iki boyutta hal denkleminin üçüncü \nvirial katsayısının q parametresinin değerine bağlı olarak işaret değiştirebildiği, bu \nyönüyle modelin orijinal fermiyonik karekterinin adeta bir bozon gazı benzeri yapıya \nbüründüğü yapılan incelemeler sonucunda bulundu. Son olarak, VPJC-fermiyon gazı \nmodelinin olası uygulama alanları kısaca tartışıldı.
Kuantum Mekaniğinde analitik olarak çözülebilen potansiyellerin sayısı sınırlıdır. Analitik çözümleri arttırmak için bilim insanları değişik metotlar önermiştir. Bunlardan bir tanesi de Nikiforov-Uvarov metodudur. Bu tez çalışmasının birinci bölümünde analitik metotlar hakkında genel bir bilgi verildikten sonra, ikinci bölümde, Nikiforov-Uvarov (NU) metodu detaylı bir biçimde ele alınmıştır. Üçüncü bölümde atom ve molekül fiziğinde sıklıkla karşılaşılan harmonik titreşici, Coulomb, Kratzer ve Morse potansiyelleri için relativistik olmayan Schrödinger dalga denkleminin çözümleri NU metodu yardımıyla verildi. Söz konusu potansiyellere karşılık gelen enerji özdeğerleri ve dalga fonksiyonları yeniden elde edildi. Böylece söz konusu metodun değişik potansiyellere uygulanabildiği bir kez daha vurgulandı. Dördüncü bölümde, NU metodu yardımıyla Coulomb ve Ters Kare potansiyellerinden oluşan -A/r+B/r2 biçimindeki küresel simetrik potansiyel için, üç boyutlu Schrödinger dalga denkleminin analitik çözümü yapıldı. Söz konusu potansiyele karşılık gelen dalga fonksiyonu ve enerji özdeğeri ifadesi elde edildi. A ve B potansiyel parametrelerinin değişik değerleri için 1s, 2s, 2p, 3s ve 3p, 3d, 4d,4f, 5d ve 5f durumlarına ait bazı enerji özdeğerleri hesaplandı. Daha sonra metot, bir atomdaki tüm elektronlar ve çekirdek arasındaki karmaşık etkileşimleri, basitleştirilmiş bir model potansiyel ile değiştirme düşüncesine dayanan Atomik Fues potansiyeline uygulandı. Tek değerlik elektronuna sahip bazı atomların iyonlaşma enerjileri başarılı bir biçimde hesaplandı ve deneysel değerlerle karşılaştırıldı.