Güvenli anahtar değişiminin sağlanması simetrik anahtar ile şifrelemede önemli bir konudur. Kuantum bilgisayarların geliştirilmesiyle günümüzde kullanımda olan sistemlerin güvenlik ihtiyacını karşılamayacağı değerlendirilmektedir. Bu doğrultuda öne çıkan önemli bir araştırma konusu kuantum anahtar değişimidir. Bu bitirme projesi, ilk kuantum anahtar değişimi protokolü olan BB84 Protokolünü ve kuantum anahtar paylaşımında son dönemde meydana gelen gelişmeleri ele almaktadır.
Güvenli anahtar değişiminin sağlanması simetrik anahtar ile şifrelemede önemli bir konudur. Kuantum bilgisayarların geliştirilmesiyle günümüzde kullanımda olan sistemlerin güvenlik ihtiyacını karşılamayacağı değerlendirilmektedir. Bu doğrultuda öne çıkan önemli bir araştırma konusu kuantum anahtar değişimidir. Bu bitirme projesi, ilk kuantum anahtar değişimi protokolü olan BB84 Protokolünü ve kuantum anahtar paylaşımında son dönemde meydana gelen gelişmeleri ele almaktadır.
Kuantum bilgisayarların keşfi ile klasik kriptografi olarak adlandırdığımız ve günümüzde tüm kriptografik cihazlarda kullanılan kriptosistemlerin güvenliği tartışılır hale gelmiştir. Kuantum bilgisayarlardaki hızlı gelişme sonucunda kriptografideki çalışma alanı kuantum bilgisayarlara karşı güvenli sistemlerin tasarlanması ve analiz edilmesi yönünde değişmiştir. Shor Algoritması ile çarpanlara ayırma probleminin çözümünün üstel zamandan polinom zamana indirilmesiyle özellikle asimetrik kriptosistemler tehdit altına girmiştir. Günümüzde verilerin büyük çoğunluğu klasik kriptografide kullanılan anahtar anlaşma algoritmaları ile paylaşılan anahtar kullanılarak simetrik şifreleme algoritmaları ile şifreli olarak saklanmaktadır. Kuantum kriptografinin esas etkisi asimetrik kriptografiye olmasına rağmen simetrik şifreleme algoritmalarının anahtarları asimetrik kriptografi ile paylaşıldığı için tüm veriler kuantum tehtidinden etkilenmektedir. Özellikle şifrelenen verilerin geriye dönük olarak tutulabileceği göz önünde bulundurulursa ve yakın zamanda kuantum bilgisayların çarpanlara ayırma problemini etkili bir şekilde çözecek seviyeye gelmesi durumunda şu andan itibaren simetrik şifreleme algoritmaları ile şifrelenen veriler de ileride çözülebilecektir. İmza algoritmalarının etkilenmesi ise imzanın kimlik doğrulama mekanizmaları veya mesajın kaynağını doğrulamak gibi o ana ait bir kriptografik hizmeti sağladığı için daha kısıtlı olacaktır. Bu yüzden kuantum tehtidi için anahtar paylaşma probleminin çözümü imza probleminin çözümüne nazaran daha acil bir ihtiyaç olarak görülmektedir. Bu sebeplerle bu çalışmada kuantum sonrası kriptografinin anahtar paylaşma problemine getirdiği çözümler üzerinde durulacaktır. Burada bahsedilen her iki problem için de daha önceden AES'i blok şifreleme algoritması olarak bir yarışma aracılığıyla standartlaştıran NIST (Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü), standart bir algoritma seçmek için 2016 yılında bir yarışma başlatarak standart bir kuantum sonrası anahtar değişim algoritması ve imza algoritması seçme kararı almıştır. Bu süreçten sonra algoritma tasarımı ve analizi üzerine çalışmalar hızlanmıştır. Yarışmaya katılan algoritmalar dayandıkları zorluklara göre farklı gruplara ayrılabilir. Bunlar kafes tabanlı kriptosistemler, kod tabanlı kriptosistemler, isojeni tabanlı kriptosistemler, özet tabanlı kriptosistemler ve çok değişkenli polinom tabanlı kriptosistemlerdir. Bunların içinden en çok dikkat çeken ve üzerine çalışan homomorfik şifreleme gibi yapılarda da kullanılabilmesi itibariyle kafes tabanlı kriptosistemlerdir. Ayrıca yarışma neticesinde standart olarak seçilen Kyber Algoritması da kafes tabanlı bir anahtar değişim algoritmasıdır. Kod tabanlı kriptosistemler McEliece tarafından ortaya atılılmıştır ve asimetrik kriptografinin en eski problemlerinden biri olan kod çözme problemine dayanmaktadır. Anahtar boyutlarının büyük olması dezavantajından dolayı, kuantum tehditi ortaya çıkana kadar, görece az çalışılan bir alan olarak kalmıştır. Niederreiter kriptosisteminin ortaya çıkması ve anahtar boyutlarında iyileştirmeler yapılması ile kuantum sonrası anahtar değiştirme algoritmaları için önemli bir aday durumuna gelmişlerdir. Izojeni tabanlı algoritmalar klasik bilgisayarlarla kırılabilen bir saldırının ortaya çıkmasıyla riskli duruma düşmüştür. Her ne kadar NIST SIKE anahtar anlaşma algoritmasını alternatif algoritma adaylarına alsa da saldırı bu tarihten sonra ortaya çıktığı için kullanılması önerilmez ibaresi eklemiştir. Ayrıca bazı kriptosistemlerin analizi için üzerine yeterince çalışılmadığı düşünüldüğü için kuantum sonrası anahtar anlaşma algoritmalarının tek başına kullanılmasına şüpheyle bakılmaya başlanmıştır. Bu sebeple anahtar paylaşım problemini çözmek için kuantum sonrası algoritmalar, asimetrik kriptografi ve daha önce paylaşılmış ortak simetrik anahtarlardan en az iki tanesini kullanan hibrit anahtar paylaşım protokolleri de önerilmiştir. Bu çalışma kapsamında anahtar anlaşma problemini çözmek için geliştirilen önerilerden kabaca bahsedilecektir. Kafes tabanlı kriptosistemler ile Kod tabanlı kriptosistemlerin dayandıkları problemler ve bu problemler üzerine anahtar değişim mekanizmalarının nasıl kurulduğu anlatılacaktır. Ayrıca bazı analiz metotları anlatılarak standartta bulunan bazı algoritmaların güvenlik seviyeleri ve analizi hakkında bilgi verilecektir.
Bu çalışmada, dolaşıklık takası ve süper yoğun kodlama kullanılarak çok katılımcı için yüksek boyutlu bir kuantum dijital imza (QDS) ¸seması önerilmiştir. Gürültü problemlerinin üstesinden gelmek ve daha fazla bilgi aktarımı sağlamak gibi avantajları olan yüksek boyutun kullanılması, önerilen yüksek boyutlu kuantum dijital imzanın daha güvenli bilgi paylaşımı sunmasına olanak sağlamaktadır. Ayrıca, anahtar paylaşımı için süper yoğun kodlama kullanmak ve mesajları yeni bir temele dönüştürmek, önerilen protokolü daha güvenli hale getirmektedir. N boyutta, bir veriyi kodlamak için log2N klasik bit (veya kübit) gerekir. Yani boyut arttıkça bilgi kapasitesi de artmaktadır. N → ∞ olduğunda, bilgi dizisinin uzunluğu da artacaktır. Bu nedenle, n→∞'a yaklaşır. n→∞ için 1/4^n → 0'a yaklaşır. Bu nedenle, dinleyicinin herhangi bir katılımcı tarafından paylaşılan genel anahtarı elde etme olasılığı sıfıra yaklaşır.
Bu tez, modern ve kuantum şifreleme yaklaşımlarını matematiksel temeller üzerinden ortak bir çerçevede birleştirerek, iki alanın güvenlik anlayışlarını karşılaştırmalı biçimde tartışmaktadır. Klasik bölümde, Sezar ve yerine koyma gibi tarihsel şemalar yalnızca giriş örnekleri olarak değil; modüler aritmetik ve grup eylemleri bağlamında incelenmiştir. Bu temel yaklaşımlardan hareketle Feistel mimarisi, sözde-rastgele permütasyon ve işlev kavramları ile indirgeme temelli ispat mantığı ele alınmış; ayrıca doğrusal olmayanlık, difüzyon ve karışıklık gibi tasarım ilkelerinin ölçülebilirliği tartışılmıştır. Veri Şifreleme Standardı özelinde S-kutuları cebirsel normal form ve diferansiyel olasılık gibi nicel ölçütlerle değerlendirilmiştir. Kuantum bölümünde, güvenliğin fiziksel yasalara dayalı çerçevesi sunulmuştur. BB84 ve E91 protokolleri yan yana ele alınmış; BB84’te taban seçimi ve ölçüm istatistikleri, E91’de ise Bell türü korelasyonlar güvenlik temeli olarak değerlendirilmiştir. Doğruluk ve gizlilik hatalarının birlikte küçük tutulması gerektiği vurgulanmış; olası sızma senaryoları, gözlenen hata oranları ve E91 için uygun Bell testleri üzerinden üstten sınırlandırılmıştır. Sonlu örneklem koşullarında ise düzgünleştirilmiş eşitsizlikler kullanılarak elde edilebilecek gizli anahtar uzunluğunun nasıl kısaltılacağı belirlenmiştir. Uygulamalı kısımda Python tabanlı bir BB84 simülasyonu geliştirilmiştir. Model; kanal kaybı, depolarizasyon, dedektör verimi, karanlık sayım, baz uyumsuzluğu ve kes-yeniden gönderme gibi dinleyici saldırılarını kapsamaktadır. Parametre tahmini, hata düzeltme sızıntısı ve gizlilik yükseltme adımlarını izleyen uçtan uca iş akışı sayesinde süzülmüş anahtar oranı ve etkin sızıntı büyüklükleri hesaplanmıştır. Yapılan hassasiyet analizleri, hata oranındaki küçük artışların anahtar üretimini orantısız şekilde azalttığını ve güvenli çalışma bölgesinin mesafe–gürültü–dedektör parametreleri arasında hızla daralan bir “işletim penceresi” oluşturduğunu göstermiştir. Sonuçlar, düşük gürültü ve orta mesafe koşullarında pozitif anahtar üretiminin sürdürülebilir olduğunu; gürültü veya mesafenin artması halinde güvenliğin hızlı bir biçimde zayıfladığını ortaya koymaktadır.
Kuantum Anahtar Dağıtımı (KAD), kuantum mekaniğine dayalı prensipleri kullanarak güvenli haberleşme sağlamak amacıyla kullanılan gelişmiş bir yöntemdir. Geleneksel şifreleme yöntemlerinin hesaplama karmaşıklığına dayanmasına karşın, KAD sistemleri birbirlerinden uzak taraflar arasında kriptografik anahtarlar oluşturmak amacıyla kullanmaktadır. KAD sistemleri, tek-foton seviyesinde foton kaynakları tarafından üretilen uçan-kubit durumlarının polarizasyon, faz, yörüngesel açısal momentum vb. gibi fiziksel serbestlik derecelerinin kuantum bilgi işlemesi amacıyla kullanmaktadır. Güvenli iletişim için kullanılan kuantum ışık kaynakları çeşitli yöntemler ile elde edilmektedir. İdeal olarak deterministik olaylarla üretilen tek-foton durumlarının yanı sıra, foton-çifti ve zayıf-tutarlı durumlar gibi nedensel olmayan yöntemler çeşitli senaryolar özelinde öne çıkmaktadır. Bu bağlamda KAD protokollerinin yanında iletişim kanalları (optik fiber, açık-hava ve sualtı) dikkate alındığında, kuantum ışık kaynakları KAD uygulamaları içerisinde farklı avantajlar ve dezavantajlar sunmaktadır. Bu bağlamda, KAD uygulamalarının verimliliği, menzili ve güvenliği, KAD protokolü ve kuantum ışık kaynaklarının seçimi kapsamında belirleyici olmaktadır. Bu tezin kapsamında, zayıf-tutarlı durumlar kullanarak çeşitli mesafelerde ve anahtarlama oranlarında açık-hava dik-olmayan kuantum durumlarının polarizasyon kodlamasına dayanan B92 protokolü gerçekleştirilmiştir.
Kuantum hesaplama, son yıllarda bilgi işlem teknolojilerinde devrim yaratma potansiyeli ile dikkat çeken bir alan olarak öne çıkmaktadır. Geleneksel bilgisayarların sınırlarını aşan bu teknoloji, özellikle karmaşık problemlerin çözümünde benzersiz avantajlar sunmaktadır. Ancak, kuantum devrelerinin tasarımı ve optimizasyonu, bu alanda çalışan araştırmacılar için önemli zorluklar oluşturmaktadır. Bu tez çalışması, kuantum hesaplama modellerinde tersine bilir kuantum devrelerinin optimizasyonu için yapay zekâ tabanlı yenilikçi yöntemler geliştirmeyi amaçlamaktadır. Çalışma üç temel bileşen üzerine inşa edilmiş olup, kuantum devrelerinin analizinden optimizasyonuna ve klasik devrelere dönüşümüne kadar kapsamlı bir yaklaşım sunmaktadır. Birinci aşamada, kuantum devrelerinin otomatik tanınması ve sınıflandırılması için piksel tabanlı bir görüntü işleme yöntemi geliştirilmiştir. MATLAB Simulink ortamında 3-7 girişli ve 1-8 kapılı 9.250 devreden oluşan kapsamlı bir veri seti üzerinde KNN algoritması uygulanmış ve %99.94 gibi olağanüstü bir doğruluk oranı elde edilmiştir. Bu yöntem, kuantum devrelerinin hızlı ve yüksek doğrulukla analiz edilmesinde etkili bir çözüm sunmuştur. İkinci bileşende, kuantum devrelerin klasik lojik devrelere dönüşümüne yönelik iki farklı metodoloji geliştirilmiştir. Quine-McCluskey algoritması kullanılarak kuantum durum tablolarından türetilen Boolean fonksiyonları, MATLAB Simulink'te gerçekleştirilen klasik devrelerle %100 uyumlu sonuçlar vermiştir. Paralel olarak, Karnaugh haritalama yöntemiyle 2-4 girişli kuantum devrelerin lojik devrelere dönüşümü sağlanmış ve bu yöntemin pratik uygulanabilirliği kanıtlanmıştır. Üçüncü ve son bileşende ise kuantum devre optimizasyonu için gelişmiş meta-sezgisel algoritmalar karşılaştırılmıştır. Geliştirilen adaptif genetik algoritma, 24 farklı karşılaştırma devresinde kapı sayısını %26.76 ve kuantum maliyetini %12.88 oranında azaltarak önemli bir başarı elde etmiştir. Ayrıca, ACO, PSO, ABC ve GA yöntemlerinin kapsamlı karşılaştırması sonucunda, ACO'nun 2.39 standart sapma ile en istikrarlı ve yüksek performanslı algoritma olduğu tespit edilmiştir. Bu tez çalışması, görüntü işleme tabanlı yüksek doğruluklu devre tanıma sistemi, kuantum-klasik devre dönüşümü için Quine-McCluskey ve Karnaugh tabanlı metodolojiler ile meta-sezgisel algoritmalarla kanıtlanmış optimizasyon teknikleri gibi özgün katkılar sunmaktadır. Elde edilen sonuçlar, kuantum hesaplamanın pratik uygulamalarına yönelik önemli bir altyapı sağlamakta ve gelecekteki araştırmalar için yol gösterici nitelik taşımaktadır. Bu çalışma, TÜBİTAK tarafından 121E439 numaralı 1001 projesi ve Fırat Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi tarafından TEKF.24.03 numaralı FUBAP projesi kapsamında desteklenmiştir.
Şifreleme sistemleri gizli değerlerin korunmasını sağlamakta olan sistemlerdir. Bu sistemlere karşı son yıllarda kuantum bilgisayarlar üzerinde çok sayıda araştırmalar yapılmaktadır. Yeterli işlem kapasitesine sahip kuantum bilgisayarlar üretildiğinde günümüzde kullanılmakta olan açık anahtarlı şifreleme sistemlerinin güvensiz duruma geleceği düşünülmektedir. Bu durum internet üzerindeki haberleşmenin güvenliğini tehlikeye atmaktadır. Bu durumdan dolayı, kuantum bilgisayarlara karşı güvenli sistemlerin oluşturulması için kuantum bilgisayarların günlük hayata girmesinin beklenmemesi gerektiği düşünülmektedir. NIST bu doğrultuda hem günümüz hem de kuantum bilgisayarlardan gelecek ataklara karşı dayanıklı kriptosistemlerin üretilmesi için bir standartlaştırma proje başlatmıştır. Bu süreçte birçok sistem önerilmiştir. Kafes tabanlı sistemler en çok gelecek vadeden sistemler olarak ön plana çıkmıştır. Kafes tabanlı kriptosistemler kafes yapısı üzerinde tanımlı olan LWE gibi problemlerin çözümlerinin zorluğuna dayanarak önerilmiş olan sistemlerdir. Fakat yan kanal saldırıları ile kriptografik sistemler çalışırken çıkan bilgiler toplanarak gizli anahtar hakkında bilgi edinilebilmektedir. Bu durumdan dolayı NIST kuantum bilgisayarlara karşı dayanıklı şifreleme sistemleri için yaptığı çağrının yanı sıra, yapılacak sistemlerin minimum maliyetle yan kanal saldırılarına karşı dayanıklı olmasını gerektiğini söylemiştir. 2016 yılında Bindel ve arkadaşlarının yaptıkları bir çalışmada uygulama atağı olarak sınıflandırılan ve bir yan kanal saldırı çeşidi olan hata ataklarını önermişlerdir. 2018 yılında Han ve arkadaşları yaptıkları bir çalışmada, 2016 yılında önerilen yöntemleri kullanarak Lizard protokolünde gizli anahtarı elde edebildiklerini söylemişlerdir ve bu ataklara karşı alınabilecek önlemlerden bahsetmişlerdir. Bu çalışmada; önceden yapılan çalışmalarda önerilenler ve kriptosistemlerin uygulamalarında olması gereken özellikler doğrultusunda Lizard protokolünün uygulaması üzerinde yapılan değişikliklerden ve bu değişikliklerin uygulama üzerindeki etkilerinden bahsedilmiştir. Protokolün uygulamasının güvenliği artırılmış ve gerçekleştirilen bazı hata ataklarına karşı önlem alınmıştır. Yapılan değişikliklerden sonra protokolün çalışma süresinde hızlanma olduğu gözlemlenmiştir.